The erotics of drawing


Originally published in Esperanto as La Erotiko de Desegnado in Monato, May 2001

Ankaŭ en Esperanto

I am standing at an easel in a life drawing group. On either side of me are other people, also at their easels, and in the centre of the room is a naked woman, lying on her left side on a large piece of cloth on the floor. Her left leg, which is tucked up under her right thigh, is coming forward slightly and her raised right arm is lying across the side of her head. With closed eyes, her face is turned a few degrees towards the floor.

After lightly indicating the basic proportions of the pose, I let my eyes wander over her form, looking for things of interest. I notice the curve of the thigh closest to me, as it gently swells and tapers. The shadows from two nearby lamps give the edges a beautiful crispness, fortunately without making them appear hard. With eyes and pencil I slowly and tenderly caress, on paper, the upper contour of her thigh, from the back of her bent knee to her crotch. The lower contour, as it flattens slightly, reveals the contrast of soft, resilient flesh against the harder, cloth-covered floor.

Initially, I was very conscious of the other people in the room. (Would my drawing look clumsy compared to theirs? Was I going to embarrass myself?) But now, caught up as I am in the process, it is as though the model and I are alone in an otherwise empty room.

My eyes move across to the model’s delicately rounded belly. Contemporary body-fashion dictates that this part of a woman’s anatomy must be absolutely flat; but a real woman, such as the one before me, has a belly which swells gently from her navel, out to her hips and down to her groin. Subtle changes of tone, rather than crisp edges, now define the form. To describe the surface as it advances and recedes, I must hold my pencil at an angle, almost sideways, and press very lightly. In my imagination, each glancing touch of the graphite tickles the model’s flesh, which quivers beneath my fingers. Just as the model and the drawing are merging, so too are my eyes and my drawing hand.

If anyone tells you that drawing a naked model is completely non-sexual, don’t believe them. Actually, drawing a pumpkin or a mountain or a cloud is sexual too, although the connection is not as obvious. There are basically two reasons why drawing is erotic by nature. The first is the three-way sensual connection between the hand (and its extension, the drawing tool), the paper and the subject of the drawing. In no other two-dimensional art form is the tactile element so strong and so direct. “… [L]ine becomes a representation of touch and muscular movement, extending like a caress or redoubling upon itself as a sinuous contraction.” 1  The fact that one of the most common subjects of drawing is the naked human body just adds to this. The second reason is historical. The rise of drawing as an art form in its own right in western art coincides with the move in society from public to private life. In the middle ages, many activities which are now performed only in private were done out in the open, in full view. “In their drawings, artists recorded the novel pleasures which were made possible by the extension of privacy. Their drawings could function like a diary, a record of intimate thoughts.” 2  A recurring theme in drawings has long been everyday, private activities, especially washing or drying the body (or hair). Although the French Impressionists such as Degas eventually made this kind of subject acceptable in European painting, it had been well established in drawing since the 16th century. 3 Looking at such drawings is like spying on strangers. We can feel a voyeuristic thrill, even if the activity we are witnessing is not at all sexual.

Let us return now to the naked model in the room. What is the effect of her looking away from me as I draw her? I wonder: is she aware that I, personally, am staring at her nakedness? Furthermore, if she is aware, does she enjoy it? On the other hand, if she is not, am I violating her by stealing her privacy? This uncertainty, rather than making me anxious, creates a frisson, a kind of exquisite tingle.

It is no secret that life drawing is a very artificial activity. It has well established rules, most of them unwritten, most even generally unstated. As a draw-er I am not supposed to think of the model as I did just then. Instead I am supposed to think of her as a form to be studied, a collection of surfaces and tones, just as a pumpkin is a collection of surfaces and tones. For her part, the model is expected to think of herself in this way also. To this end, she must virtually leave her own body and cut herself off from the reality of the room she is in. The easiest way for her to do this is to look away, perhaps even close her eyes, and daydream. These expected behaviours and attitudes are supposed to defuse the potential embarrassment of such an abnormal situation. After all, who has never felt a moment of panic in a crowded train or bus when the person sitting opposite, whose face you have found interesting or familiar, suddenly meets your gaze? What do you do? Smile back? No, you very quickly look away and hope that the other person doesn’t realise you were staring. How much more embarrassing if the other person were naked!

So, as long as the model doesn’t look back at me looking at her, it’s OK. After all, she is just an object isn’t she? Put this way, life drawing sounds rather dehumanising and demeaning. In fact the history of art is full of nude studies where the model was treated purely as an object. Many of these drawings are technically brilliant and certainly deserve our attention. But deep down, we know there is something missing: that feeling of meeting a warm, breathing, feeling person. One artist who managed to transcend this, to draw both the person and the body, was Rembrandt. This very quality is what convinces me—and some art historians—that Figure 1, officially described as ‘School of Rembrandt’, is in fact a work by the master himself.

School of Rembrandt drawing

Fig. 1: School of Rembrandt
Seated female nude
Black chalk, corrected with white 16.2 x 12.3 cm.
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

So do models ever look back at the artists who draw them? Before I answer that, let us consider the case of soft-core pornography. It is interesting that men’s magazines make extensive use of the model’s reciprocal gaze, in the form of the ‘come-and-get-me’ look. Here the model looks directly at the camera, lips either pouting or slightly parted, pose indicating her openness and immediate availability. So, what about art? Yes, artists have also used the reciprocal gaze to great effect. One famous example is Manet’s famous Déjeneur sur l’herbe (Luncheon on the grass). The look of the naked woman in this painting, and the preparatory drawing illustrated in Figure 2, is not ‘come-and-get-me’ but instead ‘what-are-you-looking-at?’. It is a look of defiance rather than passivity, of challenge rather than availability. An important extra element in this work is the fact that, while the woman is naked, her male companions are dressed in contemporary clothes. This implies that she is not a pagan goddess or nymph, which would have made her acceptable to polite society, but most likely a prostitute. (Interestingly, the word “pornography” means literally “writing about prostitutes”.)

Manet drawing

Fig. 2 Edouard Manet
Les Déjeneur sur l’herbe 1862-63
Pencil, watercolour, pen and ink 37 x 46.8 cm
The Ashmolean Museum, Oxford

My drawing is going quite well, I think; it is developing a life of its own. When I began, I had an almost reverential relationship to the model, to those aspects of her form that were unique as well as those which were familiar. But now I regret that I am becoming an unfaithful lover. I have found another object of my attention to compete with her: my own drawing. Ultimately it is the drawing that will tell me when it is finished, not the model. “There is a stage in every drawing when … [its] success or failure … has really been decided. One now begins to draw according to the demands, the needs, of the drawing.” 4 

I must be careful not to overload the image. Up to a certain point, every extra mark makes the erotic process of drawing easier to see; after this point, every extra mark makes it harder. It is a very delicate thing.


1. Maloon, Terence “Intimacy”, in Cooper, Jonathan (ed) Michelangelo to Matisse: drawing the figure Education Kit, Art Gallery of NSW, Sydney 1999

2. Ibid.

3. It had already been acceptable in Japanese painting and printmaking since at least the seventeenth century.

4. Berger, John Permanent Red, Methuen, London, 1960

Interested in seeing my life drawings? Here’s a selection.[:eo]

Unue eldonita en Monato, majo 2001

Also in English

Mi staras ĉe stablo en figurdesegno-grupo. Ĉiuflanke de mi estas aliaj homoj, ankaŭ ĉe stabloj, kaj en la centro de la ĉambro estas nuda virino, kuŝanta sur sia maldekstra flanko sur granda tuko, drapirita super la planko. Ŝia maldekstra kruro, kiu enfaldiĝas sub ŝia dekstra femuro, antaŭvenas ete kaj ŝia levigita, dekstra brako kuŝas trans la flanko de ŝia kapo. Malfermokula, ŝia vizaĝo turniĝas je kelkaj gradoj al la planko.

Post kiam mi malforte indikas bazajn proporciojn de la pozo, mi lasas vagi miajn okulojn super ŝiaj formo, serĉanta interesaĵojn. Mi notas la kurbon de la pli proksima femuro, milde ŝvelanta kaj mallarĝiĝanta. La ombroj de du proksimaj lampoj donas belan akrecon al la randoj, feliĉe sen severeco. Kun okuloj kaj krajono mi malrapide kaj delikate karesas, sur papero, la superan konturon de ŝia femuro, de la malantaŭo de ŝia fleksita genuo al ŝia forkiĝo. La malsupera konturo, platiĝanta ete, montras la kontraston inter mola, elasta karno kaj la pli malmola, tuk-kovrita planko.

Komence, mi notegis la aliajn homojn en la ĉambro. (Ĉu mia desegnaĵo aperus mallerta kompare kun la lia? Ĉu mi estos embarasinta min?) Tamen nun mi estas kuntrenita en la procezo, do estas kvazaŭ la modelo kaj mi estas solaj en alie malplena ĉambro.

Mia okuloj moviĝas transe al la delikate rondita ventro de la modelo. Hodiaŭa korpmodo deklaras ke tiu parto de virina korpo devas esti absolute plata; sed reala virino, ekzemple la individuo antaŭ mi, havas ventron kiu ŝvelas milde de ŝia umbiliko, eksteren al ŝiaj koksoj kaj malsupren al ŝia ingveno. Subtilaj ŝanĝoj de tono, anstataŭ akraj randoj, nun definas la formon. Por priskribi la supraĵon kiam ĝi iras antauen kaj malantaŭen, mi devas teni mian krajonon kline, preskaŭ horizontale, kaj premi ĝin tre malpeze. En mia imago, ĉiu tanĝa tuŝo de la grafito tiklas la karnon de la modelo, karnon kiu tremetas sub miaj fingroj. Kiel la modelo kaj la desegnaĵo kunfandas, tiel kunfandas ankaŭ miaj okuloj kaj mia desegnomano.

Se oni diras al vi ke desegni nudan modelon estas tute ne-seksa, ne kredu onin. Fakte, desegni kukurbon aŭ monton aŭ nebulon estas ankaŭ seksa, tamen la ligo ne estas tiel evidenta. Estas baze du kialoj kial desegnado estas esence erotika. La unua estas la trifoja, sensa ligo inter la mano (kaj ĝia etendaĵo, la desegnilo), la papero kaj la subjekto de la desegnaĵo. En neniu alia du-dimensia arto estas la tuŝa elemento tiel forta kaj tuja. 1  La fakto ke unu el la plej oftaj subjektoj de desegno estas la nuda homa korpo nur plifortigas tion. La dua kialo estas historia. La kresko de desegno kiel memstara arto en la okcidento koincidas kun movo en socio de publika al privata vivo. Mezepoke, multaj agadoj kiujn oni nun nur faras private, oni faris ekstere kaj plenspekte. 2  Ripetiĝanta temo en desegnaĵoj delongtempe estis ĉiutagaj, privataj agadoj, principe la lavado de la korpo aŭ hararo. Kvankam la francaj Impresionistoj kiel Degas fine faris ĉi-tian subjekton akceptinda, ĝi establiĝis depost la 16a jarcento. 3 Rigardi tiajn desegnaĵojn similas al spioni fremdulojn. Ni povas senti amorspektemulan ekscitvibron, eĉ se la agadon kiun ni rigardas estas tute ne-seksa.

Reiru ni al la nuda modelo en la ĉambro. Kian rezulton havas ŝia forrigardo de mi kiam mi desegnas ŝin? Mi scivoli: ĉu ŝi konscias ke mi, persone, fiksrigardas ŝian nudecon? Krome, se ŝi ja konscias, ĉu ŝi ĝin ĝuas? Aliflanke, se ŝi ne konscias, ĉu mi perfortas ŝin per ŝteli ŝian privatecon? Ĉi-tiu necerto, anstataŭ maltrankviligi min, kreas ravan svarmjuketon en mi.

Ne estas sekreto ke figur-desegnado estas tre malnatura agado. Ĝi havas bone establigitajn regulojn, plejmulte neskribitajn, plejmulte eĉ generale nediritajn. Kiel desegnisto, mi ne devus pensi pri la modelo kiel mi ĵus faris. Anstataŭe, mi devus pensi pri ŝi kiel formo studiota, kiel aro de surfacoj kaj tonoj, same kiel kukurbo estas aro de surfacoj kaj tonoj. Je ŝia parto, la modelo devus pensi pri si tiumaniere ankaŭ. Do, ŝi devas efektive forlasi sian korpon kaj tranĉi sin de la realeco de la ĉambro en kiu ŝi estas. La plej facila metodo por tiu estas forrigardi, eble eĉ fermi la okulojn, kaj revi. Ĉi-tiuj devigitaj kondutoj kaj sintenoj espere malfuzeos la eblan embarasecon de tiel nenormala situacio. Nu, ĉu vi neniam sentis panikon en publika ejo kiam persono sidanta kontraŭ vi, en kies vizaĝo vi trovis intereson, subite reciprokas vian fiksrigardon. Kion vi faras? Ridetas reen? Ne, vi rapidege forrigardas kaj esperas ke la alia persono ne komprenas ke vi fiksrigardis. Kiom pli embarasa se la alia persono estus nuda!

Kondiĉe ke la modelo ne rerigardas min kiam mi rigardas ŝin, estas en ordo. Nu, ŝi estas nur objekto, ĉu ne? Tiel esprimita, desegnado ŝajnas iom malpersona kaj malnobliganta. Fakte, la historio de arto havas multajn ekzemplojn de nud-desegnaĵo en kiu artisto traktis modelon tute kiel objekto. Multe da tiuj desegnaĵoj estas teknike bonegaj kaj certe notindaj. Tamen, profunde, ni scias ke io mankas: tiu sento ke ni renkontas varman, spirantan personon. Unu artisto kiu sekcese superi tion, kiu desegnis kaj la personon kaj la korpon, estis Rembrandt. Estas ĉi-tiu kapablo kiu konvinkas min—kaj kelkajn art-historiistojn—ke Bildo 1, oficiale priskribitan kiel ‘Skolo de Rembrandt’ estas fakte verko de la majstro mem.

School of Rembrandt drawing

Bildo 1: Skolo de Rembrandt
Sidanta nudulino. Nigra kreto, korektita kun blanka, 16.2 x 12.3 cm
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Nederlando

Do, ĉu modeloj iam ajn rerigardas la artistojn kiuj ŝin desegni? Antaŭ mi repondas, ni pensu ‘molan’ pornografion. Estas interesa ke gazetoj por viroj multe uzas la reciprokan rigardon de la modelo, kiel rigardon de ‘venu-kaj-prenu-min’. Tie, la modelo rigardas rekte al la fotilo, kun lipoj paŭtaj aŭ iomete disaj, kun pozo indikanta ŝian malfermecon kaj tujan haveblecon. Nu, kio pri arto? Jes, artistoj ankaŭ efike uzis la reciprokan rigardon. Unu fama ekzemplo estas “Les déjeneur sur l’herbe” (La tagmanĝantoj sur la herbejo) fare de Manet (prepara skizo montrita en Bildo 2). Notu la nudan virinon en la mezo de ĉi-tiu bildo. Ŝia rigardo ne estas ‘venu-kaj-prenu-min’, sed ‘kion-vi-rigardas?’. Ĝi estas rigardo de defio anstataŭ pasiveco, de provoko anstataŭ havebleco. Grava, ekstra elemento en ĉi-tiu verkaĵo estas la fakto ke, kvankam la virino estas nuda, ŝia viraj kunuloj estas vestitaj en samtempaj vestaĵoj. Tiu implicas ke ŝi ne estas pagana diino aŭ nimfo, kiu farus ŝin akceptinda por ĝentila socio, sed verŝajne prostitutino. (Interese, la vorto “pornografio” originas de la greklingvaj vortoj kiuj signifas “prostitutoj” kaj “skribado”.)

Manet drawing

Bildo 2: Edouard Manet
La tagmanĝantoj sur la herbejo 1862-63
Krajono, akvarelo, plumo kaj inko, 37 x 46.8 cm
The Ashmolean Museum, Oxford, Unuiĝinta Regno

Mia desegnaĵo progresas sufiĉe bone, laŭ mi; ĝi disvolvas sian propran vivon. Kiam mi komencis, mi havis preskaŭ respektegan rilaton al la modelo. Tamen nun mi bedaŭras ke mi iĝas nefidela amanto. Mi trovis alian objekton de mia atento, por konkuri ŝin: mia propra desegnaĵon. Finfine estas la desegnaĵo kiu informos min kiam ĝi estas finita, ne la modelo. 4 

Mi devas zorgi ke mi ne troŝarĝas la bildon. Ĝis certa momento, ĉiu aldona signo faras la erotikan procezon de deseganado pli facila por oni vidi; post tiu momento, ĉiu aldona signo faras ĝin pli malfacila. Estas tre delikata afero.


1. “… [L]ine becomes a representation of touch and muscular movement, extending like a caress or redoubling upon itself as a sinuous contraction.” (Linio estigas prezento de tuŝo kaj muskola movado, etendiĝanta kiel kareso aŭ refaldiĝanta en sin kiel serpenta kuntiriĝo.) – Terence Maloon, “Intimacy”, en Jonathan Cooper (red.), Michelangelo to Matisse: drawing the figure eduka garnituro, Art Gallery of NSW, Sydney, Aŭstralio 1999

2. “In their drawings, artists recorded the novel pleasures which were made possible by the extension of privacy. Their drawings could function like a diary, a record of intimate thoughts.” (En iliaj desegnaĵoj, artistoj registras novajn plezurojn kiujn ebligis la etendado de privateco. Iliaj desegnaĵoj povas funkcii kiel taglibro, registro de intimaj pensoj.) – Maloon, verk. cit.

3. Estis jam akceptinda en japana pentrarto kaj presbildarto ek de almenaŭ la deksepa jarcento.

4. “There is a stage in every drawing when … [its] success or failure … has really been decided. One now begins to draw according to the demands, the needs, of the drawing.” (Estas etapo en ĉiu desegnaĵo kiam … [ĝia] sukceso aŭ malsukceso … jam estas decidita. Oni nun komencas desegni laŭ la postuloj, la bezonoj, de la desegnaĵo.) – John Berger, Permanent Red, Methuen, London, Unuiĝinta Regno, 1960

Ĉu vi interesiĝas pri miaj desegnaĵoj de la homa korpo? Jen sortimento.[:]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *